👈 فروشگاه فایل 👉

مقاله بررسی پدیده شهرنشینی

ارتباط با ما

... دانلود ...

مقاله بررسی پدیده شهرنشینی در 100 صفحه ورد قابل ویرایش

مقدمه :

شهر و شهر نشینی ایران كه در طول سالهای متمادی دچار دگرگونی و تغییر بنیادی نشده بود ، همزمان با درگیری در روابط جدید سرمایه داری جهانی وارد دوره ای از تغییرات و دگرگونیهایی شد كه اگر چه ریشه در زیر ساخت های اقتصادی ( تولیدی و صنعتی ) جامعه ایران نداشت اما به هر حال متأثر از شیوه ها و روشهای نوین تولید و توزیع ، مبادله و مصرف و نیز تحت تأثیر عوامل خارجی و داخلی رشد ، چالش های جدیدی را ایجاد كرد تكامل نیافتن نظام سرمایه داری در ایران به دلیل موانع متعدد ساختاری درونی ، افزایش بهای نفت در دهه پنجاه و اصلاحات ارزی كه خود حاصل پایان عمر هم نشینی نظام سرمایه داری با نظامات آن پیشین بود تأثیرات دامنه داری بر الگوی شهرنشینی و شهر در ایران داشتند . از یك سو استقرار صنایع و كارخانجات در محدودة بلافصل شهرها و عمدتاً كلان شهرها و رواج نسبی روابط سرمایه داری سوداگر و وابسته در آن و از طرف دیگر بی نیاز شدن شهرها از بازار روستاها و قطع ارتباط تاریخی شهر و روستا موجب تقویت نقش و جایگاه شهرها شده و از سوی دیگر اصلاحات ارضی موجب تخریب بنیانهای زیست و معیشت روستاییان گردیده و اینها بر روی هم نامعادله ای ساختند كه حاصلش مهاجرت گسترده روستائیان به شهرهای بود كه بنیانهای تولید آن به درجه ای از كمال نرسیده بود كه قدرت جذب انبوه مهاجران را داشته باشد . انبوه مهاجرین جذب شده به شهرها نیاز به سر پناه و مسكنی داشتند كه با توجه به وضعیت درآمدی خود قادر به تأمین آن نبوده و در عمر كمتر طرح و برنامه ای نیز به تأمین مسكن برای آنها توجه می شود . آنها كه نمی توانستند در بازار رسمی زمین و مسكن نیاز خود را برآورده سازند ، در بازار غیر رسمی زمین و مسكن گونه ای متفاوتی از سرپناه را تقاضا می كردند كه در سالهای دهه پنجاه آلونك نشینی ، زاغه نشینی و حاشیه نشینی را شكل دادند . این مجموعه های سكونتی حاشیه ای كه در بافت درونی یا حاشیه ای شهرها به ویژه كلان شهرها ایجاد می شوند . به تدریج جای خود را به مجموعه های سكونتی جدیدی دادند كه در خارج از محدوده قانونی كلان شهر و در حریم استحفاظی آن شكل گرفته و در عین مشابهت با آنها متفاوت بودند ؛ امنیت در تصرف و فقدان خطر و تهدید تخریب ، مكان گزینی در حوزه عمل كلان شهر و در طول محورهای عمده منشعب از كلان شهر و نیز در نزدیكی مكانهای عمده صنعتی و اشتغال عملاً بستری را فراهم ساخت كه جمعیت انبوه مهاجر ساكن در محدوده كلان شهری به سمت آنان سرازیر شده و پدیده ای جدید را در نظام و مكان كلان شهری شكل دهنده این پدیدة جدید كه با مشخصه هایی چون خودرو بودن و بی اعتنایی به ضوابط و مقررات شهر سازی و ساختمانی ، اتكاء به حریم وارده خود جوش مردمی تأثیر ناپذیری از مدیریت و كنترل های دولتی و رسمی و امثال آنها شناخته می شوند ، « سكونت گاههای خودرو » نامیده شده اند . آنها نه جزئی وابسته به كلان شهر كه سكونتی گاهی با استقلال نسبی از آن هستند كه حداقل در ابتدا پایه های شغلی و معیشتی خود را در كارخانجات و صنایع پیرامون جستجو كرده و سپس و با تأمین خدمات و زیر ساخت ها در مراحل بعدی رشد به درجه ای از استقلال خدماتی می رسند و توسط نهادهای رسمی به عنوان شهر به رسمیت شناخته می شوند و در هر حال در سالهای اخیر به عنوان نوعی الگوی سكونت جدید ، ما بین شهر و روستا ـ در منطقه كلان شهری مطرح شده اند كه در مورد تهران حدود 20 درصد جمعیت منطقه شهری را در خود جای داده اند .

این پدیده رو به گسترش كه با چالشهای نظری ـ كارشناسی و اجرایی متفاوتی مواجه بوده و هست ، نیازمند بازشناسی و كالبد شكافی است تا با شناخت ساز و كارهای شكل گیری و تحول و عوامل مؤثر در آن تحت مدیریت هدایت و نظارت در آید و تا جایی كه امكان دارد بسامان شده و برنامه دار گردد .

بیان مسئله

افزایش سریع و گسترده جمعیت شهرهای جهان سوم كه غالباً در حوزه مناطق كلان شهری به وقوع پیوسته است طی سه دهه گذشته موجب بروز عوارض متعدد شهری شده است كه از آن میان پدیده سكونت گاههای بی ضابطه و حاشیه ای به دلیل ارتباط مستقیم با یكی از نیازهای پایه ای انسان ( مسكن ) اهمیت خاصی دارد كه برابر اطلاعات موجود بین نصف تا جمعیت شهرهای جهان سوم را در خود جای داده اند . این در حالتی است كه بخش قابل توجهی از جمعیت شهری اضافه شده جهان سوم نیز در سكونت گاههای غیر رسمی اسكان می گزینند .

در 1985 بیش از 000/1000 نفر در قاهره ، 000/500 نفر در بانگوی افریقای مركزی و 000/740 نفر در لوزاكای زامبیا در سكونت گاههای غیر رسمی و مناطق حاشیه ای ساكن بوده اند .

بر مبنای بررسی های طرح مجموعه شهری تهران در طول سه دهه گذشته جمعیت شهر تهران 3/2 برابر اما جمعیت منطقه شهری 8/7 برابر شده است كه خود به مفهوم اسكان جمعیت به مراتب بیشتر در حوزه كلان شهری ( منطقه پیرامون تهران ) است .

ضرورت ، اهمیت و اهداف پژوهش

با توجه به روند رو به رشد پدیده حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ ایران به ویژه تهران كه مشكلات متعددی را در زمینه های اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی باعث شده است و از آنجا كه این پدیده به قدر كافی مورد مطالعه و بررسی قرار نگرفته و اتخاذ شیوه های درست برخورد با این پدیده مستلزم تحقیقات جامع و فراگیری است كه كلیه ابعاد و جنبه های پدیده حاشیه نشینی را مورد بررسی و دقت نظر قرار دهد ، تحقیق حاضر در راستای ارائه شناخت دقیق و درست از این پدیده و در نتیجه برخورد صحیح با آن ضرورت می یابد . طرحهای شهری و شهرسازی و به ویژه ضوابط و مقررات شهرسازی و ساختمانی آنها هنگامی كه با ویژگیها و مشخصات این سكونت گاهها در مراحل مختلف رشد انطباق نداشته موجب ایجاد بحران و اختلال در روند دگرگونی آنها شده ضمن اینكه از سازماندهی مطلوب آنها بازمانده ، پتانسیل ها و ظرافیت های موجود در آنها را نیز به محدویت و تنگنا تبدیل كرده است و در بهترین حالت به تكثیر آنها در گسترش در پهنه منطقه كلان شهری منجر شده است .

بر این اساس به نظر می رسد تحقق حاضر بتواند فرایند شكل گیری ، دگرگونی و تغییرات پدپده و نیز عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر آن را تبین نماید و بستر لازم را برای ارزیابی عینی نتایج و برخوردهای سیاست ها و روش های برخورد با پدیده فراهم آورد .

3 ـ 1 ـ تبیین تفاوتها و عدم تشابه فرایند و عوامل مؤثر به شكل گیری و دگرگونی سكونتگاههای خودرو در ایران

پیش از آنكه مبحث فرایند و عوامل مؤثر در شكل گیری سكونتگاههای خودرو را به پایان ببریم با توجه به تفاوتهای این روند در ایران با سایر كشورهای ( توسعه یافته و نیافته ) بررسی می شود :

اصولاً به دلایل اقتصادی چون درآمدهای نفتی و چرخش سوداگرانه سرمایه و پول در جامعه ما و نیز دلایل اجتماعی و فرهنگی چون وجود همبستگی و پیوندهای اجتماعی قومی و نیاز به تصرف ملكی و خانه مشخص ، گونه خاصی از سكونتگاههای خودرو در ایران شكل گرفته حداقل در مراحل دگرگونی و نسل دوم آنها تفاوتهای اساسی با كشورهای توسعه نیافته دارد .

پیران اشاره می كند كه تا زمان حاضر پیدایش اجتماعات آلونكی در ایران با روند پیدایش آنها در سایر جوامع قابل مقایسه نبوده است ؛ در حالیكه در امریكای لاتین و جنوب شرق آسیا حداقل در دهه های 1960 و 70 شاهد شكل گیری دهها هزار واحدهای آلونگی هستیم . از طرفی هم ساخت كالبدی آلونك نشینی در ایران به مراتب قابل قبول تر از سایر كشورهاست . ( پیران ؛ 1374 : 126 و 127 )

او بیشتر از این سه عامل را در این رابطه مؤثر دانسته و معرفی كرده است :

1 ) درآمد سرشار نفت كه طی دهه پنجاه بازار خدماتی گسترده و برای چند سال متوالی ثبات نسبی شغلی و درآمدی ایجاد كرده است .

2 ) وقوع انقلاب اسلامی و تصرف زمین ( بویژه در تهران ) توسط كم در آمدها و اجرای چند طرح اسكان در اوایل انقلاب .

3 ) اهمیت روانی داشتن سر پناه كه در طول تاریخ ایران اهمیت خانه و كاشانه و چهار دیواری اختیاری و ترجیح محیط بسته اندرون و فرار از محیط نا امن بیرون را ایجاد كرده است .

او معتقد است كه مجموعه ای از عوامل اقتصادی ، روانی و فرهنگی سبب تعدیل تمایل به آلونك نشینی شده بدون آنكه زمینه ساختاری مسكن نابهنجار از بین رفته باشد .

حبیبی نیز با رد نظراتی كه درصد و عام كردن موضوع و نادیده گرفتن تفاوت جوامع در رابطه با پدیده سكونت گاههای حاشیه كلانشهر می باشد اشاره می كند كه در ایران با توجه به بالا بودن در درآمدهای ناشی از دلارهای نفتی حتی اقشار كم درآمد هم از حد درآمد لازم برای زیست برخورداند كه این قابل مقایسه با حداقل درآمد كشورهای فقیر نیست . در چنین شرایطی كه قطبی شدن سازمان اجتماعی بر مبنای « زرنگی » و انطباق فرد با روابط سوداگرانه تعریف شده و مسكن یافت فضای و ساخت كالبدی هم كالائی سوداگرانه است . مسكنی با حداقل امكانات و سرمایه گذاری تا حدی كه دیگر امكانات سرمایه گذاری را سلب نكند . از طرف دیگر روابط اجتماعی و فرهنگی جامعه ما گستردگی روابط بین افراد و گروهها را موجب شده كه در آن داشتن حریم خصوصی شرط اساسی سكنی گزینی است . در نتیجه آن در مقیاس ملی كانونهای زیستی با حداقل امكانات اما حداكثر بهره وری است كه در درون خود اما منسجم و سازمان یافته است . بافتی كه دقیقاً تاریخی است و ساخت و سازمان فضایی آن هم دقیقاً تابع شرایط اجتماعی و اقتصادی حاكم بر جامعه است .

2 ـ نقش ، عملكرد و ویژگیهای عام سكونت گاههای خودرو در ایران و منطقه شهری تهران در مراحل شكل گیری و گذار

اگر چه بر مبنای نظریات پیشین سكونت گاههای حاشیه ای و حاشیه نشینی مصارف فقر و نداری ، جرم و جنایت و آسیب های فراوان اجتماعی و فردی ، جرم خیزی و …. تلقی می شود و آنها حتی در برخی نظریات رادیكال مظهر رشد لمپنیسم و طبقات فرو دست معرفی شده اند اما رویكرد نظری دو دهه اخیر اصولاً به كاركردهای مثبت و نقش قابل تأمل این سكونت گاهها در اسكان كم درآمد ها ، نقطه شروع و تجربه آغازین زندگی شهری ، ضربه گیری در مقابل صدمات و آسیب های احتمالی به كلانشهرها ، كمك به تقسیم كار با شهر مادر و مشاركت فضایی با مادر شهر و …. جلب توجه كرده و جلب توجه كرده و راهبردهای توانمند سازی و كمك به ساكنین جهت ارتقاء وضعیت محیط مسكونی خودشان را در دستور كار قرار داده اند .

این سكونت گاهها كه زمانی آلونك نشینان درون كلانشهرها را تشكیل می دادند امروزه به صورت مجموعه های زیستی به فعالیتی مستقل از شهر مادر در منطقه كلانشهری نقش و جایگاه خود را تثبیت كرده و به رسمیت شناخته شده اند . آنها به تدریج سازمان اداری ـ سیاسی مستقل خود را پیدا كرده ، عناصر شهری را جذب كرده و نهایتاً به مرحله ای از رشد می رسند كه در تقسیم كار با شهر مادر شركت كرده و در منطقه كلانشهری نقش و جایگاه خود را تثبیت می كنند . سكونت گاههای خودروی پیرامون كلانشهری ایران و بویژه تهران دارای مشخصات و ویژگیهای متمایز از سایر كشورهای توسعه نیافته هستند . رشد آنها پس از طی مراحلی و با تهیه طرحهای رسمی شهری و شهرسازی و حاكمیت نسبی ضوابط و مقرارت كه كمتر هم با شرایط و ویژگیهای زیر ساختی این سكونت گاهها سازگاری دارد متوقف شده و از آن پس سكونت گاههای اقماری آنها در جرگة رشد سریع وارد می شوند و گاه حتی نوعی تقسیم كار حوزه ای بین این مجموعه های سكونتی خودرو برقرار می شود كه برخی از پژوهشگران اطلاق واژه منطقه شهر را مجاز دانسته و بر این باورند كه كانونهای زیستی حاشیه ای گونه ای از نوشهرهای هستند كه در روندی غیر كلاسیك كاركرد نوشهرهای كلاسیك كلاشهر توسعه یافته را بر عهده گرفته اند .

اما در تحلیل نهایی به دلیل ضعف های ساختاری و بنیادی چون هم نواختی و عدم تنوع كافی اجتماعی شغلی ، عدم اتكاء بر مبانی رشد اقتصادی منسجم و مبنای مصرفی دكتر تولیدی این سكونت گاهها در جایی بین شهر و روستا می مانند . میزان گرایش آنها به هر یك از ایندو ( شهر یا روستا ) تابعی از مرحله رشد ، سابقه قبلی سكونت گاه و مشخصات ساكنین است . به هر حال آنچه در حاشیه كلانشهر تهران اتفاق افتاده است پدیده ای جدید در نظام اسكان در كشور است كه خود ریشه ای عمیق در زیر ساخت های شهرنشینی و شهرگرایی و روند شهری شدن در ایران دارد .

سید محسن حبیبی در تبیین نظری چگونگی دگرگونی مجموعه های زیستی پیرامون كلانشهر به این نكته توجه می دهد كه دگرگونی این مجموعه ها نه بر مبنای تحول در سازمان تولیدی جامعه و تعریف اجتماعی ـ اقتصادی آن كه بر مبنای استحاله به یك جامعه مصرفی رخ داده است . اگر چه دگرگونیهای مقدماتی و شكل گیری این مجموعه های ناشی از ایجاد بازار كار در محورهای منتهی به شهر بزرگ بوده است اما در سالهای بعد ( بویژه دهه پنجاه به بعد ) آنها ناشی از وجود پول و روابط سودگرانه ناشی از آن در شهر بوده است . حبیبی و دیگران كاركردهای عام مجموعه های زیست پیرامون كلانشهرها نكات زیر را مورد تأكید قرار داده اند :

¨ این مجموع ها از نظر اسكان جمعیت نقش خود را به خوبی ایفا كرده ند . آنها ضربه گیر اصلی سیل مهاجرتها به شهر مادر هستند و در بسیای موارد در عین مجاورت با آن توانسته اند هویتی خاص برای خود و ساكنان فراهم آورند .

¨ مجموعه اسلامشهر با كانونهای زیستی خود در حال مشاركت قضایی با شهر تهران است . هر یك از این كانونها می توانند نقشی با معنا چه در پذیرش مهاجر در چه در توزیع فضایی فعالیتها و جمعیت باز می كند .

¨ شكل گیری و ظهور این كانونهای زیستی نه برای تشكیل كلان شهر دیگر ، بلكه در امتداد نیازهای كلانشهر اصلی رخ ماده است .

¨ كانونهای زیستی متشكله اسلامشهر به گونه ای خود بخودی در خدمات رسانی . به نقاط زیستی تحت نفوذ مستقیم خود با تهران شریك شده ند . شاید به اعتباری بتوان گفت كه این كانونها نوشهرهایی هستند كه از طریق فرایندی كلاً غیر كلاسیك در شرایط كشور ما ظهور كرده اند .

¨ توسعه مجموعه های پیرامونی عمدتاً ناشی از موقعیت ارتباطی نسبت به شهر اصلی ( مركزی ) و محورهای فعالیت شهر است . آنها مكان خوابگاهها نیروی كار صنایع شهر مركزی و محورهای فعال اقتصادی آنها محسوب می شوند .

آنها همچنین مشخصات و ویژگیهای مجموعه های سكونتی حاشیه كلانشهر را بر مبنای مطالعه مجموعه اسلامشهر به شرح زیر بر شمرده اند :

¨ خاستگاه مهاجرتی ، علل مهاجرت ، ویژگیهای فرهنگی ، محلی و منطقه ای در سكنی گزینی ، مجاورت و همجواری و از آنجا در تشكیل جامعه در خود و جدایی گزینی فرهنگی ـ اجتماعی و گهگاه اقتصادی مجموعه هایی چون اسلامشهر نقشی عهده دارد .

¨ استحاله روستاهای پیرامونی به كانونهای زیستی جدید سبب شكل گیری « جوامع در خود » می شود كه خصیصه عهده آنها « خود اتكایی نسبی » ، ارتباط مستقیم با شهر بزرگ و نقاط كار مربوط بدان و عدم ارتباط مستقیم با یكدیگر است . آنها با محدوده های مشخص كالبدی تعریف می شوند . آنها علیرغم فاصله نزدیك با

هم به سبب خصیصه اجتماعی خود ، میلی به ادغام در یكدیگر ندارند …. گو اینكه با تمركز جمعیت در یك نقطه مواجه ایم اما این تمركز در درون خود تا متمركز است .

¨ كانونهای متشكله اسلامشهر در بسیاری از موارد با تهران رابطه منسجم و در هم تنیده ندارند بلكه از نوعی خود محوری برخورداند . این خود محوری / خود اتكایی در خود مجموعه هم مصداق دارد . این كانونها در داخل خود هم « وابستگی متقابل » ندارند ، به هر یك از آنها در اتصال مستقیم با بند ناف تغذیه كننده كانون ( جاده تهران ـ ساوه ) در ارتباط با مكانهای اشتغال قرار گرفته و درجه این اتصال آن اندازه قوی است كه هیچگونه محوری موازی جاده ساوه جهت اتصال ثانوی كانونها شكل نگرفته است . این امر بیش از آنكه كالبدی باشد ، برخاسته از ویژگیهای فرهنگی و خود اتكایی كانونهاست .

¨ نظارت اجتماعی غیر رسمی ، هویت اجتماعی ـ فرهنگی خاص هر كانون ، جابجایی روزانه به محل كار …. موجب نوعی جدایی گزینی اجتماعی كانونهای زیستی و خصوصیت یافتن هر چه بیشتر آنها شده و منجر به نوعی امنیت روانی ـ اجتماعی و همبستگی و هم یاری در همه زمینه ها می شود .

5 ـ 1 ـ نقش آتی سكونت گاههای خودرو در مسكن شهری

سكونت گاههای خودرو پدیده هایی گریز ناپذیر در مناطق شهری محسوب می شوند . شهرهای بزرگ از دیر باز مهاجران را از روستاها و شهرهای كوچكتر به خود جلب كرده اند و این مهاجرتها به ایجاد سكونت گاههای خودرو بیشتر انجامیده است . هیچ راه حل جامع و سریعی برای این معضل وجود ندارد . با توجه به گریز ناپذیر بودن این پدپده و ضرورت دارد نگرش به اسكان غیر قانونی ، ساكنان غیر قانونی و سكونت گاههای غیر قانونی دگرگون شود . یك رهیافت كه با اقبال مقامات دولتی مواجه شده است ، رهیافت توانمندسازی بوده است . در این رهیات به جای اتخاذ نگرش تقابلی ، دولت ها سعی می كنند محیطی توانمند ساز به وجود آورند كه مردم در این محیط با استفاده از منابع خودشان ، راه حل هایی منحصر به فرد برای مشكلات مسكن خود پیدا كنند .

Defining squatter setflements

نوشته : Hari srinivas

آدرس اینترنتی :

2 ـ دو مورد پژوهشی

الف ) مصر

منشیت ناصر ( Manchiet Nasser) كه با جمعیتی بین 350 تا 500 هزار نفر در مركز قاهره واقع شده ، بزرگترین سكونت گاه غیر رسمی در مصر است این منطقه به مدت بیش را چهاردهه ساكنانی را از نواحی روستایی به خود جلب كرده است كه در جستجوی خدمات بهتر و درآمد بیشتر بوده اند . زمین پر از پستی و بلندی منشیت ناصر و نیز فقدان خدمات شهری اساسی همچون آب آشامیدنی ، بهداشت ، دسترسی به راه و تاسیسات مراقبتی شده تا این منطقه به منبع خطر و ناامنی تبدیل شود . در طول سالها ، ساكنان منشیت ناصر كوشیده اند تا از آسیب پذیری بهداشتی و اقتصادی خود بكاهند ، اما تا زمانی كه مقامات محلی و كشوری به كمك آنها نشتافتند ، زندگی در این سكونت گاه همچنان با خطر همراه و رو به وخامت بود . مداخله و كمك مقامات دولتی كه با را ضمایر متخصصان بومی و بین المللی انجام شد ، اسكان برنامه ریزی برای ارتقای سطح زندگی در این سكونت گاه را به شیوه ای كه ساكنان آنجا را توانمند سازند و آنها را در فرآیند تصمیم گیری وارد ، فراهم آورد . مشاركت دولت ـ جامعه در منشیت ناصر عامل اصلی موفقیت در اجرای این برنامه است و باید در سایر كشورهای آفریقایی كه با مشكل سكونت گاههای غیر رسمی در مراكز مهم شهری فرد روبرو هستند ، اجرا شود .

تجزیه منشیت ناصر از بسیاری جهات نخستین تجربه از این نوع و مصر بود . نخستین برای بود كه دولت مصر باعث رفت ساكنان در چنین مقیاس به ارتقای سطح كیفی زندگی در یك سكونت گاه غیر رسمی اقدام جدید مورد استفاده قرار گرفته ، منحصر به فرد بود . ساز و كارهای اجرای این طرح برای تحسین بار در طرحی كه دولت از آن حمایت تامی می كرد ، اجرا شدند . از تجربه مشیت ناصر درسهای زیر گرفته شد :

1 ـ توسعه تدریجی اتحاد بین گروه های به حاشیه رانده شده جامعه و دولت از طریق گفتگوی شفاف و سازنده ممكن است .

👇محصولات تصادفی👇

کتاب اموزش کسب درامد از اینترنت پروژه طرح کارآفرینی نساجی و پارچه بافی پاورپوینت مكتب شیكاگو مقاله بررسی مبادله و چرخه های همكاری تجزیه و تحلیل تئوریكی و تجربی مشاركت در كار پاورپوینت نور آینه عدسی به همراه فایل Word 49 اسلاید